Stok ve Fond
Program 5 · 90 dk (pişirme hariç)
Öğrenme hedefleri
- Beyaz ve esmer fond arasındaki farkı bilmek
- Berrak ve jelatinli bir stok yapmak
- Stoku güvenli biçimde soğutup saklamak
Teori
Fond Fransızca "temel" demektir: sosların, çorbaların ve pek çok yemeğin tabanıdır. Beyaz fond kemikler haşlanarak, esmer fond ise kemikler ve sebzeler önce fırında kızartılarak yapılır. İyi bir stok berrak, jelatinli (soğuyunca titrer) ve tuzsuzdur. Tuz eklenmez, çünkü stok daha sonra yoğunlaştırılacaktır.
Teknik ve bilimsel mantık
Kemik, kıkırdak ve deri kolajen içerir. Kolajen uzun süre ısıtıldığında jelatine dönüşür ve sıvıya gövde verir. Şiddetli kaynama yağı ve proteini sıvıya karıştırıp emülsiyon yapar, stok bulanıklaşır. Soğuk suyla başlamak, kanın ve proteinlerin yavaşça pıhtılaşıp köpük olarak yüzeye çıkmasını sağlar; köpük alınarak berraklık korunur. Balık kılçıkları uzun pişerse acılaşır.
Adım adım uygulama
- Beyaz fond için kemikleri soğuk suyla kaynat, 2–3 dk tut, süz ve durula (blanşlama). Bu adım kanı ve safsızlıkları uzaklaştırır.
- Esmer fond için kemikleri 200–220°C fırında 40–60 dk koyu altın rengine dek kızart. Son 15 dakikada mirepoix ekle, salçayı kemiklere sürüp birkaç dakika daha kızart. Tepsinin dibini biraz suyla çözüp tencereye al.
- Kemikleri tencereye koy, üzerini 3–4 parmak geçecek kadar soğuk su ekle.
- Yavaşça ısıt. Kaynamaya yakın 85–90°C'de, yüzeyde yalnızca ara ara kabarcık çıkacak şekilde tut. Asla fokur fokur kaynatma.
- İlk 30 dakika boyunca yüzeye çıkan köpüğü kepçeyle sık sık al.
- Beyaz fondda mirepoix'yi ilk köpük alındıktan sonra ekle. Bouquet garni ve karabiberi son 1 saatte ekle.
- Pişirme süresi: dana 6–8 saat, tavuk 3–4 saat, balık 20–30 dakika, sebze 45–60 dakika.
- Stoku karıştırmadan, kepçeyle alarak tülbent serilmiş ince süzgeçten süz.
- Hemen buz banyosunda soğut, buzdolabında bir gece beklet, yüzeydeki yağı kaldır.
Kritik sıcaklıklar ve ölçüler
- Pişirme sıcaklığı: 85–90°C (hafif fokurdama)
- Dana 6–8 sa · tavuk 3–4 sa · balık 20–30 dk · sebze 45–60 dk
- Esmer fond kemik kızartma: 200–220°C
- Kemik:su ≈ 1:2; mirepoix ≈ kemik ağırlığının %10'u
- Düdüklüde tavuk stoku: yaklaşık 1–1,5 saat
Güvenlik
- Büyük tencere stoku sıcakken buzdolabına koyma; sığ kaplara böl ve buz banyosunda soğut.
- Stok buzdolabında 3–4 gün, dondurucuda 3 ay saklanır.
- Ağır tencereyi iki kişi ya da kepçeyle boşalt; dökerek süzme.
Sık yapılan hatalar
- Stok bulanık: Kaynamış ya da süzerken karıştırılmış. Isıyı düşük tut, kepçeyle süz; bulanık stok yumurta akı ile berraklaştırılabilir (consommé tekniği).
- Stok jöle tutmadı: Kemik oranı az ya da eklem/kanat yok; bir sonrakinde kemik oranını artır, pişirme süresini uzat.
- Balık stoku acı: 30 dakikadan uzun pişmiş; süreyi kısalt, solungaçları mutlaka temizle.
- Esmer fond acı: Kemik ya da salça yanmış; kızartmayı koyu altın renkte durdur.
Profesyonel ipuçları
- Tavuk kanatları ve ayaklar ucuz ve kolajen zengindir.
- Stoku buz kalıplarında dondur; küçük porsiyonlarla sos yapmak kolaylaşır.
- Yarıya indirilmiş esmer fond glace de viande'a (et glazesi) dönüşür; bir kaşığı bir sosu tamamen değiştirir.
Pratik egzersiz
Aynı kemikten iki tencere tavuk stoku yap: birini 85–90°C'de, diğerini kuvvetli kaynatarak 3 saat pişir. Soğuduktan sonra berraklığı, tadı ve jöle sertliğini karşılaştır.